Autor Wątek: Pojęcia dotyczące przelewu.  (Przeczytany 4098 razy)

Schoppenka

  • Gość
Pojęcia dotyczące przelewu.
« dnia: Wrzesień 23, 2012, 08:36:00 »
Pojęcie przelewu

Przelew wierzytelności - inaczej cesja wierzytelności - jest instytucją prawa cywilnego. Przez przelew wierzytelności rozumie się przeniesienie wierzytelności przez wierzyciela na osobę trzecią - czyli przejście wierzytelności na nowego wierzyciela na podstawie umowy między dawnym a nowym wierzycielem. Dawny wierzyciel zwany jest zbywcą wierzytelności lub cedentem, a nowy wierzyciel - nabywcą wierzytelności lub cesjonariuszem, zaś zawarta przez nich umowa - umową przelewu lub cesji.

Źródła regulacji przelewu

Przelew wierzytelności jest unormowany w art. 509-516 k.c. Ponadto przelewu dotyczą także: art. 323, 385[3] pkt 5, 517 § 1 i 921[8] k.c. Nadto odnoszące się do przelewu przepisy znajdują się w innych aktach prawnych, w szczególności w prawie wekslowym (art. 11 ust. 2 i art. 20 ust. 1), prawie czekowym (art. 14 ust. 2 i 24 ust. 1), prawie upadłościowym (art. 35 § 1, art. 147 i art. 204 § 3), prawie o postępowaniu układowym (art. 39 i 58), ustawie o księgach wieczystych i hipotece (art. 79-83, 107, 112), ustawie z 3 lutego 1993 r. o restrukturyzacji przedsiębiorstw i banków oraz o zmianie niektórych ustaw, Dz. U. Nr 18 poz. 82 (art. 41); ustawie o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów z dnia 6 grudnia 1996 r., Dz. U. Nr 149 poz. 703 (art. 17).

Funkcje przelewu

Oprócz ogólnego celu, polegającego na umożliwieniu obrotu wierzytelnościami, dadzą się wyodrębnić bardziej szczegółowe cele przelewu. Ich wyczerpujące wyliczenie nie jest możliwe, ponieważ przelew pozwala zaspokajać różne potrzeby uczestników obrotu prawnego. Poza sprzedażą, zamianą, darowizną lub zapisem - czynnościami prawnymi wymienionymi w art. 510 k.c. - przelew wierzytelności może się jeszcze łączyć np. ze zleceniem, komisem, spółką - będąc niekiedy nieodzowny do realizacji zobowiązań wynikających z tych czynności prawnych (zob. art. 740, art. 766, art. 861 § 1 k.c.). Stałe zaś wykorzystywanie przelewu do osiągnięcia określonych celów gospodarczych jest podstawą do wyodrębnienia posiadających doniosłą rolę w stosunkach gospodarczych przypadków przelewu w celu ściągnięcia (celem inkasa), przelewu w celu zabezpieczenia (przelewu dla zabezpieczenia, przelewu na zabezpieczenie), przelewu w miejsce wykonania, przelewu celem zapłaty. Oddzielnej wzmianki wymaga także faktoring.
Przelew w celu ściągnięcia ma miejsce wtedy, gdy zgodnie z porozumieniem stron wierzytelność zostaje przeniesiona na cesjonariusza po to, aby on ją ściągnął na rachunek cedenta. Chodzi tu zatem o czynność prawną powierniczą (zob. wyrok SN z 21 października 1999 r., I CKN 111/99, OSNC 2000 nr 4, poz. 82, i „Prawo Bankowe” 2000 nr 6, s. 20). Przelew bowiem wykracza tutaj poza cel gospodarczy stron: jest nim tu ściągnięcie przelanej wierzytelności dla cedenta, a nie powiększenie majątku cesjonariusza o przelaną wierzytelność. Przelew w celu ściągnięcia opiera się na zaufaniu cedenta do cesjonariusza, że nie wykorzysta on nabytej wierzytelności sprzecznie z porozumieniem stron. W porozumieniu tym cesjonariusz zobowiązuje się wobec cedenta, że nie przeleje wierzytelności dalej oraz że zaniecha innych działań godzących w interesy cedenta i wyda mu to, co otrzyma w wyniku realizacji wierzytelności. Porozumieniu, o którym mowa, w zasadzie nie przyznaje się skuteczności wobec osób trzecich. U podstaw przelewu celem inkasa leży zazwyczaj umowa o odpłatne świadczenie usług, do której mają zastosowanie przepisy o zleceniu (art. 750 k.c.). Dopuszczalność w prawie polskim przelewu w celu ściągnięcia nie budzi obecnie wątpliwości.
Przelew w celu zabezpieczenia. Również tu chodzi o czynność prawną powierniczą. Według zamiaru stron, przelana wierzytelność nie wchodzi definitywnie do majątku cesjonariusza. Zbywca i nabywca wierzytelności umawiają się, że przelanie wierzytelności służy jedynie zabezpieczeniu udzielonego przez nabywcę zbywcy kredytu. W myśl porozumienia stron, cesjonariusz może zrealizować nabytą wierzytelność jedynie wtedy, gdy kredyt nie zostanie mu we właściwym czasie zwrócony i tylko w takim zakresie, w jakim jest to potrzebne do pokrycia jego roszczenia o zwrot kredytu; porozumienie stron może dokładniej określać przesłanki, od których zależy uprawnienie nabywcy do zaspokojenia się z przelanej wierzytelności. Jeżeli nabywca ściągnąłby więcej niż potrzeba do jego zaspokojenia, resztę powinien wydać cedentowi. Jeżeli zaś cel przelewu odpadnie, tj. kredyt, dla którego zabezpieczenia przelew nastąpił, zostanie spłacony, przelana wierzytelność powinna wrócić do cedenta. Cechą charakterystyczną przelewu dla zabezpieczenia jest to, że cesjonariusz nie jest nigdy powiernikiem bezinteresownym, ponieważ otrzymuje wierzytelność, z której może się w pewnych okolicznościach zaspokoić. Dopuszczalność w prawie polskim przelewu w celu zabezpieczenia jest obecnie powszechnie uznana.
W wypadku przelewu w miejsce wykonania (cessio in solutum) strony zastrzegają, iż przeniesienie wierzytelności następuje zamiast świadczenia, do którego cedent jest zobowiązany wobec cesjonariusza. Przelew, o którym mowa, pociąga za sobą wygaśnięcie wierzytelności cesjonariusza skierowanej na pierwotne świadczenie. Ostateczny rezultat jest więc tu taki, jak w razie odnowienia ze zmianą dłużnika: cesjonariusz w miejsce wierzytelności umorzonej nabywa nową wierzytelność, o innej treści, wobec dłużnika cedenta. Przelew w miejsce wykonania stanowi szczególny przypadek świadczenia w miejsce wykonania (art. 453 k.c.).
Przelew celem zapłaty (cessio solutionis causa). Również tu przeniesienie wierzytelności następuje w wykonaniu określonego zobowiązania cedenta wobec cesjonariusza, zamiast świadczenia stanowiącego przedmiot tego zobowiązania. Różnica w porównaniu z przelewem w miejsce wykonania polega na tym, że zobowiązanie, w którego wykonaniu następuje przelew celem zapłaty wygasa - inaczej niż to się dzieje w wypadku przelewu w miejsce wykonania - nie z chwilą dokonania przelewu, lecz dopiero wtedy, gdy dojdzie do zrealizowania przelanej wierzytelności - i tylko w takim zakresie, w jakim cesjonariusz uzyska zaspokojenie. Dopóki realizacja przelanej wierzytelności nie nastąpi, cesjonariuszowi przysługują dwie wierzytelności, pierwotna i nabyta; tyle tylko, że z mocy porozumienia stron, powinien on w pierwszej kolejności dochodzić tej ostatniej. Gdyby uzyskał od dłużnika przelanej wierzytelności więcej niż należało mu się od cedenta, powinien nadwyżkę wydać cedentowi. Możliwość dochodzenia wierzytelności pierwotnej otwiera się przed cesjonariuszem dopiero wtedy, gdy mimo podjętych z należytą starannością działań nie uzyska on zaspokojenia od dłużnika przelanej wierzytelności. W takim przypadku powinien przelaną na niego wierzytelność przenieść z powrotem na cedenta. Skoro uznaje się za dopuszczalny przelew w miejsce wykonania, tym bardziej musi się dopuścić przelew celem zapłaty, który wywołuje słabsze skutki prawne.
Pojęciem faktoringu obejmuje się transakcje, których jedną stroną jest instytucja faktoringowa (faktor): bank lub - w praktyce o wiele częściej - specjalna jednostka (spółka) utworzona przez bank lub banki. Drugą stroną - przedsiębiorstwo handlowe lub usługowe. Jest regułą, iż na podstawie umowy z przedsiębiorstwem (umowy faktoringu) faktor nabywa lub zobowiązuje się nabyć wierzytelności przedsiębiorstwa wynikające z umów o dostawy towarów lub umów o świadczenie usług zawieranych z klientami w toku bieżącej działalności przedsiębiorstwa. Przy czym nabycie ogranicza się zazwyczaj do wierzytelności jeszcze niewymagalnych i przyszłych, krótkoterminowych, tj. płatnych za 2-4 miesiące od chwili powstania. Nabyciu podlegają bądź wszystkie takie wierzytelności, bądź tylko niektóre, np. z określonych działów przedsiębiorstwa. Jednocześnie faktor zastrzega sobie możliwość uchylenia się od nabycia pewnych wierzytelności objętych umową faktoringu. Na ogół przyjmuje się, że faktor nabywa wierzytelności w wyniku przelewu, u którego podstaw leży umowa kupna (zob. wyrok NSA z 31 lipca 1995 r., SA/Ka 1487/94, POP 1996 nr 3 s. 104).
Należy jeszcze wspomnieć, iż do przelewu wierzytelności odwołuje się jedna z koncepcji objaśniających mechanizm zapłaty za pomocą karty płatniczej. 

Przedmiot przelewu

Stosownie do art. 509 § 1 k.c. wierzyciel może przelać wierzytelność na osobę trzecią, chyba że sprzeciwiałoby się to ustawie, zastrzeżeniu umownemu albo właściwości zobowiązania. Wierzytelność jest prawem podmiotowym wierzyciela wynikającym ze stosunku zobowiązaniowego. Trzon wierzytelności stanowi jedno lub - najczęściej - więcej roszczeń. Jedne powstają wraz ze stosunkiem zobowiązaniowym, inne później wskutek ziszczenia się określonego zdarzenia (np. roszczenie o zapłatę kar umownych); niektóre wierzytelności zakładają powstawanie roszczeń w równych odstępach czasu w miarę trwania stosunku zobowiązaniowego (roszczenia okresowe). Oprócz roszczeń wierzytelność obejmuje uprawnienie do uzyskania zaspokojenia w drodze egzekucji, uprawnienia prawokształtujące (np. uprawnienie do odstąpienia od umowy), zarzuty (np. zarzut przedawnienia roszczenia), uprawnienie do rozporządzania przez zrzeczenie się, przelew, zastaw, przyjęcie świadczenia ze skutkiem zwalniającym. Mimo iż kodeks cywilny mówi ogólnie o przelewie wierzytelności, nie ulega wątpliwości, że przedmiotem przelewu mogą być niektóre tylko z roszczeń lub innych uprawnień przysługujących wierzycielowi albo ich części - jeżeli, oczywiście, ich samodzielnemu zbyciu nie sprzeciwia się ustawa, właściwość zobowiązania lub zastrzeżenie umowne stron stosunku zobowiązaniowego (zob. wyrok SN z 23 listopada 1999 r., II CKN 565/98, OSNC 2000/5, poz. 98). Dlatego mówiąc o wierzytelności jako przedmiocie przelewu, w praktyce ma się na uwadze poszczególne uprawnienia wierzyciela, a zwłaszcza - ze względu na ich doniosłość - roszczenia.

Jako przykład przepisów ustawowych wykluczających przelew określonych wierzytelności wskazuje się w szczególności art. 449, 595, 602 i 912 k.c. 

Zakaz przelewu z powodu właściwości zobowiązania ma na względzie sytuacje, w których przeniesieniu wierzytelności na inną osobę sprzeciwiają się cechy stron, treść lub cel danego stosunku zobowiązaniowego. Dotyczy to przykładowo wierzytelności z umów przedwstępnych lub umów o świadczenie niektórych usług. Sąd Najwyższy w wyroku z 5 listopada 1996 r., II CKN 49/96, „Glosa” 1997 nr 12, str. 29, z glosą M. Grzybowskiego i M. Safjana, przyjął istnienie takiej przeszkody w odniesieniu do przelewu wierzytelności z rachunku bankowego w okresie zawieszenia działalności banku. Zobacz też uchwała SN z 18 kwietnia 1996 r., (III CZP 29/96, OSNC 1996 nr 7-8, poz. 102, z glosą A. Szpunara, „Rejent” 1997 nr 6, poz. 117), wskazującą na niedopuszczalność przelewu roszczenia o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, jeżeli stała się ona zbędna do osiągnięcia celu określonego w decyzji o wywłaszczeniu. Natomiast w wyroku z 10 września 1999 r., (III CKN 331/98, OSNC 2000 nr 3, poz. 57), SN uznał, że właściwość zobowiązania, a konkretnie zastrzeżenie na rzecz banku w umowie kredytowej oprocentowania według zmiennej stopy, nie wyklucza dopuszczalności przelewu wierzytelności banku z tej umowy.

Dopuszczenie w drodze wyjątku od art. 57 k.c. możliwości wyłączenia zbywalności wierzytelności przez zastrzeżenie umowne stron stosunku zobowiązaniowego, z którego wierzytelność wynika (pactum de non cedendo), nastąpiło w interesie dłużnika. W niektórych sytuacjach przelew, choć ani niezakazany przez ustawę, ani niesprzeczny z właściwościami zobowiązania, mógłby być niedogodny dla dłużnika, np. dlatego, że utrudniałby mu prowadzenie księgowości. Wspomniane zastrzeżenie pozwala tych niedogodności uniknąć. Należy przyjąć, iż z zastrzeżenia tego wynika niedopuszczalność przelewu bez zgody dłużnika (zob. wyrok SN z 17 marca 1989 r., III CZP 21/89, OSNC 1990 nr 2, poz. 29). W rezultacie, umowa przelewu zawarta bez zgody dłużnika będzie jedynie czynnością prawną kulejącą, która może zostać przez dłużnika potwierdzona z mocą wsteczną (art. 63 § 1 k.c.).

Zgodnie z art. 514 k.c.: „Jeżeli wierzytelność jest stwierdzona pismem, zastrzeżenie umowne, iż przelew nie może nastąpić bez zgody dłużnika, jest skuteczne względem nabywcy tylko wtedy, gdy pismo zawiera wzmiankę o tym zastrzeżeniu, chyba że nabywca w chwili przelewu o zastrzeżeniu wiedział”.

Praktyka zamieszczania zastrzeżenia wyłączającego dopuszczalność przelewu przez strony stosunku zobowiązaniowego chroni interesy dłużników, ale jednocześnie utrudnia działalność gospodarczą zakładającą obrót wierzytelnościami, w szczególności - faktoring. Dlatego współcześnie w niektórych ustawodawstwach, a także na forum międzynarodowym podejmowane są kroki zmierzające do pozbawienia wpływu zastrzeżeń umownych dłużnika z wierzycielem na skuteczność przelewu w stosunkach gospodarczych (zob. art. 6 ust. 1 Konwencji UNIDROIT o faktoringu międzynarodowym, KPP 1996 nr 4, s. 810). Przejawem tej tendencji w prawie polskim jest art. 41 ustawy z 3 lutego 1993 r. o restrukturyzacji przedsiębiorstw i banków oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 18, poz. 82), w myśl którego w żadnym wypadku przelewu objętego tą ustawą nie jest wymagana zgoda dłużnika.

Przedmiotem przelewu, o ile nie sprzeciwiają się temu okoliczności, o których mowa w art. 509 § 1 in fine k.c., mogą być także wierzytelności przyszłe. Jako podstawę dopuszczalności przelewu wierzytelności przyszłych wskazuje się w szczególności art. 555 k.c. - odnoszony w piśmiennictwie, a także orzecznictwie, nie tylko do sprzedaży praw istniejących, ale i przyszłych (zob. uchwała SN z 19 września 1997, III CZP 45/97, OSNC 1998 nr 2, poz. 22, i „Prawo Bankowe” 1998/3, s. 25, z glosami A. Szpunara, OSP 1998 nr 7-8, poz. 137, M. Litwińskiej, PPH 1998 nr 8, s. 45, J. Kuropatwińskiego, „Prawo Bankowe” 1998 nr 4, s. 32, i J. Naworskiego, „Radca Prawny” 1998 nr 3, s. 92, oraz omówieniem J. Naworskiego, Przelew powierniczy i skuteczność przelewu ekspektatywy wierzytelności, „Monitor Prawniczy” 1998 nr 5, s. 184).

Kategoria wierzytelności przyszłych nie jest jednorodna. Po pierwsze, obejmuje się nią wierzytelności warunkowe i terminowe. Po drugie, w jej zakres włącza się wierzytelności, u których podłoża leży częściowo tylko zrealizowany stan faktyczny uzasadniający ich powstanie; przykładem mogą być wierzytelności o wynagrodzenie przewidziane w umowie o roboty budowlane w okresie przed wykonaniem robót. Wreszcie, zalicza się tu wierzytelności, których powstanie jest w całości sprawą przyszłości, np. roszczenie o cenę za niesprzedaną jeszcze rzecz (wierzytelności przyszłe sensu stricto). Dopuszczalny zakres przelewu wierzytelności przyszłych - a więc to, czy są nim objęte wszystkie, czy tylko niektóre z wymienionych wyżej grup wierzytelności przyszłych - zależy od wymagań stawianych oznaczeniu wierzytelności przyszłej w umowie przelewu. O ile bowiem w umowie, która ma jedynie zobowiązywać do świadczenia, przedmiot świadczenia może być oznaczony także według cech gatunkowych, o tyle w umowie, za pomocą której ma nastąpić rozporządzenie prawem, przedmiot rozporządzenia powinien być oznaczony indywidualnie. Można bowiem nabyć wyłącznie indywidualnie oznaczone prawo, a więc np. daną wierzytelność, daną rzecz (a ściśle własność danej rzeczy) itp. Uwzględniając, że wierzytelność przyszła może przejść na nabywcę dopiero z chwilą powstania, powyższe wymaganie należy uznać za spełnione, gdy umowa dotycząca przelewu wierzytelności przyszłej zawiera dane pozwalające ustalić w chwili zaistnienia określonej wierzytelności, iż to właśnie ona była objęta zawartą wcześniej umową. Nie budzi wątpliwości, że takimi danymi są określenie tytułu powstania wierzytelności oraz osoby dłużnika i wierzyciela, a zatem że wymaganie odpowiedniego oznaczenia może być spełnione w odniesieniu do wierzytelności warunkowych i terminowych oraz innych wierzytelności przyszłych z już zawartych umów, tj. wierzytelności należących do dwóch pierwszych z wymienionych wyżej grup. Mimo zgłaszanych w tym względzie w polskim piśmiennictwie wątpliwości, spełnienie wymagania dotyczącego oznaczenia należy uznać za możliwe także w stosunku do wierzytelności przyszłych trzeciej grupy. Dla uczynienia bowiem zadość temu wymaganiu nie jest konieczne odwołanie się w umowie przelewu do istniejącej już podstawy prawnej przyszłej wierzytelności oraz osoby dłużnika i wierzyciela. Wystarcza odwołanie się do takich danych, jak np. rodzaj umowy, z której mają wynikać przyszłe wierzytelności, jej przedmiot, krąg osób, do których powinien należeć dłużnik; nieodzowne dane, które musi zawierać umowa przelewu dla oznaczenia wierzytelności przyszłych będących jej przedmiotem, dadzą się ustalić tylko na tle konkretnego wypadku.
W praktyce przelew wierzytelności przyszłych odgrywa bardzo dużą rolę, np. w ramach faktoringu. 

Schoppenka

  • Gość
Odp: Pojęcia dotyczące przelewu.
« Odpowiedź #1 dnia: Wrzesień 23, 2012, 08:45:12 »
Postaci umowy przelewu

W świetle art. 510 k.c. będącego wyrazem ogólniejszej koncepcji, przyjętej w kodeksie cywilnym także w odniesieniu do przeniesienia własności (art. 155), ustanowienia i przeniesienia użytkowania wieczystego (art. 234 i 237), ustanowienia ograniczonych praw rzeczowych (art. 245) oraz zbycia spadku (art. 1052), przelew wierzytelności może dojść do skutku bądź w drodze umowy zobowiązującej do przeniesienia wierzytelności, bądź w drodze umowy czysto rozporządzającej, tj. jedynie wyrażającej zgodę stron na przejście wierzytelności - zawartej w wykonaniu powstałego uprzednio (bodaj tylko o tzw. logiczną sekundę) zobowiązania. Umowa przelewu wierzytelności może zatem w świetle kodeksu cywilnego przybrać postać albo umowy zobowiązującej, wywierającej zarazem ex lege skutek rozporządzający (umowy zobowiązująco-rozporządzającej), albo umowy czysto rozporządzającej, będącej wykonaniem uprzedniego zobowiązania.

Kodeks cywilny z tych dwóch postaci umowy przelewu wysunął na pierwszy plan umowę zobowiązująco-rozporządzającą. Powodem było to, że obrót wierzytelnościami dokonuje się najczęściej w ramach zobowiązań wynikających z umów. Według art. 510 § 1 k.c. umowa sprzedaży wierzytelności, zamiany wierzytelności, darowizny wierzytelności lub jakakolwiek inna, zobowiązująca do przeniesienia wierzytelności, jednocześnie przenosi wierzytelność. Oczywiście rozwiązanie to zakłada zamieszczenie w umowie zobowiązującej danych niezbędnych do indywidualizacji wierzytelności, gdyż bez tego nie może nastąpić skutek rozporządzający. Przykładem „innej umowy” objętej zakresem hipotezy art. 510 § 1 k.c. jest umowa zobowiązująca do przeniesienia wierzytelności w celu zabezpieczenia. Konstrukcję prawną przyjętą w tym przepisie strony mogą też wykorzystać dla zapewnienia powrotu do cedenta przelanej wierzytelności w razie spłacenia zabezpieczonego nią kredytu. Artykuł 510 § 1 k.c. ma zastosowanie zarówno do umów zobowiązujących do przeniesienia wierzytelności istniejących, jak i do umów zobowiązujących do przeniesienia wierzytelności przyszłych (uchwała SN z 19 września 1997 r., III CZP 45/97, OSNC 1998 nr 2, poz. 22). Umowy wymienione w art. 510 § 1 k.c. nie wywierają skutku zobowiązująco-rozporządzającego jedynie wtedy, gdy sprzeciwia się temu szczególny przepis ustawy lub gdy strony inaczej postanowiły (zob. wyrok SN z 19 lutego 1998 r., III CKN 387/97, OSNC 1998 nr 10, poz. 162, z glosą A. Szpunara, PPH 1999 nr 4, s. 43). Na przykład nie wywołuje wspomnianego skutku umowa komisu, z której wynika zobowiązanie komisanta do przelania na komitenta nabytych na jego rachunek wierzytelności (art. 766 k.c.), gdyż byłoby to sprzeczne z działaniem komisanta w charakterze zastępcy pośredniego komitenta (art. 755 k.c.).

Przelew wierzytelności w postaci umowy czysto rozporządzającej (art. 510 § 2 k.c.) dochodzi do skutku w następujących sytuacjach. Po pierwsze, w wykonaniu zobowiązania do przeniesienia wierzytelności wynikającego z innego zdarzenia niż umowa (art. 510 § 2 k.c. wymienia tu przykładowo zapis zwykły i bezpodstawne wzbogacenie). Po drugie, w wykonaniu umowy zobowiązującej do przeniesienia wierzytelności oznaczonej według cech gatunkowych; jak wiadomo art. 510 § 1 k.c. nie stosuje się do umowy zobowiązującej do przeniesienia wierzytelności oznaczonej według cech gatunkowych. Po trzecie, w wykonaniu umowy zobowiązującej do przeniesienia wierzytelności indywidualnie oznaczonej, która z uwagi na szczególny przepis ustawy lub wolę stron nie wywarła skutku zobowiązująco-rozporządzającego; co się tyczy ostatnio wymienionego czynnika wyłączającego skutek zobowiązująco-rozporządzający, należy zwrócić uwagę, że w praktyce strony stosunkowo często wyraźnie przejawiają jedynie wolę przeniesienia wierzytelności (zawarcia umowy przelewu), zaś umowę zobowiązującą, w której wykonaniu to przeniesienie następuje zawierają w tym samym czasie w sposób dorozumiany (zob. wyrok SN z 19 lutego 1998 r., III CKN 387/97, OSNC 1998 nr 10 poz. 162 ). Po czwarte, rozpatrywaną obecnie postać musi przybrać przelew w miejsce wykonania, a także przelew celem zapłaty (zob. Funkcje przelewu); zarówno bowiem przelew w miejsce wykonania, jak i przelew celem zapłaty następuje w wykonaniu zobowiązania, którego treścią nie jest obowiązek przeniesienia przelanej wierzytelności - zatem art. 510 § 1 k.c. nie może mieć tu zastosowania, choćby wspomniane zobowiązanie wynikało z umowy.

Treść umowy przelewu

Jak już wspominano (Przedmiot przelewu. Postaci umowy przelewu), przenoszona wierzytelność musi być odpowiednio oznaczona w umowie przelewu. Wystarczą jakiekolwiek dane pozwalające na ustalenie wierzytelności będącej przedmiotem przelewu (zob. wyrok SN z 5 listopada 1999 r., III CKN 423/98, OSNC 2000 r. nr 5 poz. 92 i „Prawo Bankowe” 2000 r. nr 7-8 s. 45). Oczywiście przedmiotem przelewu może być kilka lub więcej wierzytelności. W praktyce zdarzają się nawet przypadki przelewu dużej ich liczby, chodzi o tzw. cesję globalną. Przykładem cesji globalnej może być przelew wszystkich wierzytelności wobec klientów z bliżej określonego zakresu działania przedsiębiorstwa albo wszystkich wierzytelności wobec oznaczonego dłużnika. W piśmiennictwie zwraca się uwagę na trudności występujące w praktyce polskich banków przy stosowaniu cesji globalnej. Wbrew jednak podnoszonym zastrzeżeniom, dopuszczalność cesji globalnej nie jest w ogóle wykluczona przez wymagania dotyczące oznaczenia przedmiotu przelewu. Nie można natomiast wykluczyć uznania cesji globalnej za nieważną z powodu sprzeczności z zasadami współżycia społecznego, mianowicie w przypadkach, w których ze względu na swoją rozległość blokuje ona działalność cedenta.

Umowa przelewu może być zawarta pod warunkiem. Praktyczne znaczenie ma zwłaszcza warunek rozwiązujący zastrzegany w umowach przelewu dla zabezpieczenia i umowach przelewu w celu ściągnięcia, jako sposób zapewnienia powrotu wierzytelności do cedenta w razie spłaty przez niego zabezpieczonego kredytu lub niewywiązania się przez cesjonariusza z obowiązku ściągnięcia wierzytelności w określonym terminie (zob. wyrok SN z 21 października 1999 r., I CKN 111/99, OSNC 2000 r. nr 4 poz. 82).

Kauzalność przelewu

Przelew jest zaliczany do kategorii czynności prawnych przysparzających, których ważność zależy od istnienia i prawidłowości przyczyny prawnej przysporzenia (causae), tj. do czynności prawnych kauzalnych (przyczynowych). 
Należy jednak podzielić pogląd, według którego praktyczne znaczenie kauzalności przelewu przejawia się tylko w tych wypadkach, w których przelew przybiera postać umowy czysto rozporządzającej (art. 510 § 2 k.c.). W zakresie zastosowania rozwiązania przyjętego w art. 510 § 1 k.c. problematyka kauzalności nie ma praktycznej doniosłości, ponieważ przejście wierzytelności na cesjonariusza jest tu skutkiem umowy zobowiązującej, stanowi zaś regułę, iż umowy zobowiązujące obejmują przyczynę wynikającego z nich przysporzenia swą konieczną treścią. Wystarczy tutaj zatem poprzestać na analizie treści umowy - czy jest ona odpowiednia, aby dana umowa doszła do skutku. Pozytywna odpowiedź na to pytanie przesądza jednocześnie o istnieniu przyczyny wynikającego z niej przysporzenia. Innymi słowy, istnienie i prawidłowość przyczyny przysporzenia wynikającego z umów zobowiązujących nie stanowi odrębnej przesłanki ich ważności, lecz element wymagań dotyczących treści tych umów.

Artykuł 510 § 2 k.c. zakłada, że czysto rozporządzająca umowa przelewu następuje z zamiarem zwolnienia się z określonego zobowiązania (causa solvendi). Przyczyna ta jest prawidłowa, jeżeli, po pierwsze, jest objęta porozumieniem cedenta i cesjonariusza. Po drugie, jej prawidłowość zależy od istnienia zobowiązania, w którego wykonaniu nastąpiło zawarcie umowy przelewu. Nieistnienie tego zobowiązania lub jego upadek powoduje nieważność umowy przelewu. Artykuł 510 § 2 k.c. wyraża normę bezwzględnie obowiązującą.
Zdaniem części autorów, wynikająca z art. 510 k.c. kauzalność przelewu została ograniczona w stosunku do dłużnika przez zawarte w art. 515 k.c. wyłączenie możliwości powoływania się wobec niego na pewne okoliczności. Znaczenie art. 515 k.c. przejawia się jednak w czym innym. Przepis ten, ujmując rzecz w uproszczeniu, nakazuje uznać dłużnika za zwolnionego z zobowiązania, mimo iż spełnił świadczenie do rąk cesjonariusza, który nie nabył wierzytelności z powodu nieważności umowy przelewu. Warunkiem jest, aby następstwo prawne cesjonariusza było stwierdzone względem spełniającego świadczenie dłużnika pisemnym zawiadomieniem o przelewie pochodzącym od cedenta i aby dłużnik w chwili spełnienia świadczenia nie wiedział o nieważności umowy przelewu. Dłużnik korzysta z tej ochrony bez względu na to, czy przeniesienie wierzytelności miało nastąpić na podstawie umowy zobowiązująco-rozporządzającej, czy też umowy czysto rozporządzającej. Obojętna jest także przyczyna wadliwości umowy przelewu: czy jest nią nieistnienie lub upadek przyczyny przysporzenia, czy też jakaś inna okoliczność . 

Dodatkowe przesłanki przelewu

Założeniem kodeksu cywilnego jest, że oprócz umowy przelewu do przeniesienia wierzytelności nie jest potrzebna zgoda dłużnika (art. 509 § 1) lub jego zawiadomienie o przelewie albo powzięcie przez niego wiadomości o przelewie bądź jakaś inna jeszcze przesłanka. Od zasady tej mogą jednak zachodzić wyjątki wynikające z przepisów szczególnych, porozumienia stron zobowiązania, z którego wierzytelność wypływa lub z właściwości wymienionego dopiero co zobowiązania.

I tak stosownie do art. 921[8] k.c., przeniesienie wierzytelności z papierów wartościowych imiennych, np. książeczek oszczędnościowych, następuje przez przelew połączony z wydaniem dokumentu. Zob. krytyczną ocenę tego rozwiązania - K. Zawada, (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, pod. red. K. Pietrzykowskiego, t. II, s. 676. Przykładem zaś przepisu szczególnego wymagającego zgody dłużnika na przelew (wierzytelności z umowy ubezpieczenia statku) jest art. 309 kodeksu morskiego. O wiele jednak bardziej doniosłym praktycznie przepisem szczególnym, z którego wydaje się wynikać wymaganie zgody dłużnika na przelew, jest art. 385[3] pkt 5 k.c. Otóż według tego przepisu, w razie wątpliwości uważa się, że niedozwolonym postanowieniem umownym jest postanowienie, które zezwala kontrahentowi konsumenta na przeniesienie praw wynikających z umowy bez zgody konsumenta. W myśl zaś art. 385[1] § 1 i 2 k.c. niedozwolone postanowienia umowne nie wiążą konsumenta; strony są związane umową tylko w pozostałym zakresie. Stąd mogłoby wynikać, że wobec bezskuteczności niedozwolonego postanowienia umownego zezwalającego kontrahentowi konsumenta na przeniesienie wierzytelności względem konsumenta bez jego zgody, przelew tej wierzytelności może nastąpić na zasadach ogólnych, tj. bez zgody dłużnika-konsumenta. Taka jednak interpretacja podważałaby cel art. 385[3] pkt 5 k.c. Dlatego należy przyjąć, że przepis ten i przepisy pozostające z nim w związku wychodzą w odniesieniu do wierzytelności z umów z konsumentem z odmiennego założenia niż przepisy kodeksu cywilnego o przelewie wierzytelności i wymagają zgody dłużnika-konsumenta na przelew wierzytelności z tych umów; odstępstwo od tego jest możliwe jedynie na podstawie indywidualnie uzgodnionego postanowienia umownego zezwalającego kontrahentowi konsumenta na przelew bez zgody konsumenta.
Stosunkowo często wymaganie zgody dłużnika na przelew jest następstwem zastrzeżenia umownego stron stosunku zobowiązaniowego, z którego wierzytelność wynika. Wymaganie to jest aktualne zarówno wtedy, gdy strony wyraźnie przewidziały, że przelew może nastąpić tylko za zgodą dłużnika, jak i wtedy, gdy zamieściły one klauzulę wyłączającą dopuszczalność przelewu (zob. Przedmiot przelewu).
Zgoda dłużnika jest potrzebna także w niektórych przypadkach niedopuszczalności przeniesienia wierzytelności z powodu właściwości zobowiązania, a mianowicie wtedy, kiedy niedopuszczalność jest uzasadniona interesem wierzyciela (przykładem może być przelew wierzytelności z umowy przedwstępnej). 

Schoppenka

  • Gość
Odp: Pojęcia dotyczące przelewu.
« Odpowiedź #2 dnia: Wrzesień 23, 2012, 08:59:12 »
Zakres uprawnień nabywanych przez cesjonariusza

W wyniku przelewu dochodzi do nabycia pochodnego translatywnego: zmienia się osoba wierzyciela, ale wierzytelność pozostaje ta sama, cesjonariusz uzyskuje ją w takim stanie, w jakim ona przysługiwała cedentowi (zob. Ochrona dłużnika przelanej wierzytelności). O tym, w jakim zakresie wierzytelność przechodzi z cedenta na cesjonariusza rozstrzyga przede wszystkim wola stron. Z umowy przelewu wynika więc, czy przeniesieniu podlega jedno, więcej lub ogół uprawnień wierzyciela, jak też czy roszczenie o świadczenie podzielne przechodzi w całości bądź jedynie w części (tzw. przelew częściowy).

Ponadto, zgodnie z art. 509 § 2 k.c., wraz z wierzytelnością przechodzą na nabywcę wszelkie związane z nią prawa, w szczególności roszczenie o zaległe odsetki. Termin „wierzytelność” oznacza w tym przepisie uprawnienie wierzyciela objęte umową przelewu. W konsekwencji, o tym, czy dane uprawnienie jest związane z wierzytelnością w rozumieniu art. 509 § 2 k.c., należy rozstrzygać nie z punktu widzenia pojęcia wierzytelności (zob. Przedmiot przelewu), ale z punktu widzenia konkretnego uprawnienia wierzyciela - z reguły roszczenia o świadczenie zasadnicze (główne) - objętego umową cesji (zob. wyrok SN z 2 kwietnia 1998, I CKN 450/97, OSNC 1998, nr 12, poz. 210; wyrok SN z 5 lutego 1998 r., III CKN 342/97, OSNC 1998, nr 9, poz. 141,). Artykuł 509 § 2 k.c. uznając roszczenia o zaległe odsetki, których byt prawny jest niezależny od należności głównej, za prawa z nią związane, nadał terminowi „prawa związane” bardzo szerokie znaczenie, odbiegające od tego, które mu się zazwyczaj przypisuje. Zwykle bowiem za prawo związane uważa się tylko takie prawo, które może przysługiwać jedynie podmiotowi określonego prawa niezwiązanego (wolnego) i które wskutek tego nie może być samodzielnie zbyte bez jednoczesnego przeniesienia prawa wolnego.

Oprócz roszczeń o zaległe odsetki przechodzą na cesjonariusza ipso iure w myśl art. 509 § 1 k.c. przykładowo: roszczenia o przyszłe odsetki, roszczenia o odszkodowanie za nienależyte wykonanie zobowiązania, roszczenia o zapłatę kar umownych, roszczenie o uzyskanie surogatów przedmiotu świadczenia (art. 477 § 2 k.c.), roszczenie o udzielenie przez dłużnika informacji o przedmiocie świadczenia (art. 546 i 354 § 1 k.c.), uprawnienie wierzyciela do wyboru świadczenia w zobowiązaniu przemiennym (art. 365 k.c.), uprawnienie wierzyciela do wezwania dłużnika do wykonania (art. 455 k.c.), możność zaskarżenia czynności zdziałanych z pokrzywdzeniem wierzyciela (art. 527 i n. k.c.), pierwszeństwo zaspokojenia, z którego wierzytelność korzysta w toku postępowania egzekucyjnego (art. 1025 k.p.c.), jeżeli nie przysługuje ono jedynie ze względu na osobę wierzyciela, możliwość wniesienia sprawy do sądu określonego w umowie prorogacyjnej (art. 46 k.p.c.).

Według przeważającego w piśmiennictwie poglądu z mocy art. 509 § 2 k.c. przechodzą na cesjonariusza także poręczenie, zastaw i hipoteka. Wyrażono jednak również zapatrywanie, zgodnie z którym przejście na cesjonariusza praw akcesoryjnych zabezpieczających wierzytelność wymaga zachowania przepisów dotyczących przejścia tych praw. W myśl tego poglądu poręczenie i zastaw na zasadach ogólnych przechodziłyby na cesjonariusza wobec braku specjalnej regulacji dotyczącej ich przeniesienia stosownie do art. 509 § 2 k.c. na podstawie samej umowy przelewu wierzytelności; co do zastawu odwołanie się do art. 509 § 2 jest zresztą o tyle zbędne, że w odniesieniu do niego to samo wyraźnie zastrzega art. 323 § 1 zd. 1 k.c. Natomiast hipoteka i zastaw rejestrowy, co do których istnieją specjalne przepisy dotyczące ich przeniesienia (art. 245[1] k.c. i art. 17 ust. o zast. rej.), przechodziłyby na cesjonariusza tylko wtedy, gdyby strony zawarły umowę obejmującą przeniesienie wierzytelności i hipoteki lub zastawu rejestrowego i nastąpił wpis hipoteki do księgi wieczystej, a zastawu do rejestru zastawów. Za trafne należy uznać to drugie zapatrywanie. W odniesieniu do hipoteki kaucyjnej znajduje ono wyraźne oparcie w art. 107 u.k.w.h. postanawiającym, że gdy wraz z wierzytelnością ma być przeniesiona hipoteka, do przelewu niezbędny jest wpis w księdze wieczystej. Jeżeli zaś chodzi o inne rodzaje hipoteki, oparcie dla tego zapatrywania stanowi art. 81 u.k.w.h., według którego w razie przelewu wierzytelności hipotecznej właściciel nieruchomości obciążonej, który dokonał zapłaty do rąk zbywcy, nie może powołać się wobec nabywcy na brak zawiadomienia o przelewie. W myśl tego przepisu właściciel nieruchomości obciążonej hipoteką, inaczej niż dłużnik osobisty (osoba będąca tylko dłużnikiem osobistym), nie stanie się wolny, choćby w chwili zapłaty do rąk cedenta nie był zawiadomiony przez cedenta o przelewie ani nie wiedział o nim, tj. choćby zachodziły przesłanki zwolnienia z długu przewidziane w art. 512 k.c. (zob. Ochrona dłużnika przelanej wierzytelności). Takie rozwiązanie może się opierać tylko na założeniu, że do nabycia wierzytelności wraz z zabezpieczającą ją hipoteką niezbędny jest wpis do księgi wieczystej, tzn. że nabycie wierzytelności hipotecznej zawsze podlega ujawnieniu w księdze wieczystej. Przytoczony przepis nawiązuje do zasady, zgodnie z którą nie można zasłaniać się nieznajomością wpisów w księdze wieczystej (art. 2 u.k.w.h.), jest jej niejako szczególnym przejawem. Gdyby do nabycia wierzytelności hipotecznej nie był nieodzowny wpis do księgi wieczystej, odstępstwo w art. 81 u.k.w.h. od uregulowania zawartego w art. 512 k.c. byłoby niezrozumiałe i jawnie krzywdzące dla właściciela nieruchomości obciążonej hipoteką. Podobnie przyjęcie, że zastaw rejestrowy przechodzi na cesjonariusza na podstawie samej umowy przelewu wierzytelności, byłoby nie do pogodzenia z art. 17 ust. o zast. rej. uzależniającym nabycie zastawu od wpisu do rejestru. Należy zaznaczyć, iż z wyjątkiem hipoteki kaucyjnej wierzytelność zabezpieczona hipoteką nie może być przeniesiona bez hipoteki (art. 79 ust. 1 u.k.w.h.), zaś przelanie wierzytelności zabezpieczonej zastawem bez zastawu (dotyczy to także zastawu rejestrowego) powoduje wygaśnięcie zastawu (art. 323 § 1 zd. 2 k.c.); również wyłączenie poręczenia spod skutków przelewu musi spowodować jego wygaśnięcie z uwagi na jego akcesoryjny charakter.
Według uchwały SN z 4 sierpnia 1992 r., (III CZP 94/92, OSNCP 1993, nr 3, poz. 32, z glosą J. Jankowskiego, OSP 1994, nr 6, poz. 276), dopuszczalne jest nadanie klauzuli wykonalności na rzecz nabywcy wierzytelności także wtedy, gdy przed przeniesieniem wierzytelności klauzula wykonalności została już nadana na rzecz zbywcy wierzytelności.

Obowiązki zbywcy wierzytelności wobec nabywcy

Obowiązki zbywcy wierzytelności wobec nabywcy wyraża umowa zobowiązująca, która zarazem przenosi wierzytelność (umowa zobowiązujaco-rozporządzająca) albo stosunek obligacyjny, w którego wykonaniu zostaje zawarta czysto rozporządzająca umowa przelewu. Poza tym przy przelewie w miejsce wykonania i przy przelewie celem zapłaty należy mieć na względzie porozumienie określające cel przelewu (zob. Funkcje przelewu oraz Kauzalność przelewu).

Sprzedawca wierzytelności na podstawie art. 546 § 1 k.c. w zw. z art. 555 k.c. jest zobowiązany wydać kupującemu dokumenty potrzebne do udowodnienia wierzytelności oraz udzielić mu niezbędnych informacji do jej dochodzenia. To samo odnosi się do zamiany wierzytelności w związku z odesłaniem zawartym w art. 604 k.c. Co się zaś tyczy przelewu w ramach innych stosunków zobowiązaniowych, obowiązek cedenta wydania cesjonariuszowi dokumentów i udzielenia mu informacji da się wywieść z reguł, do których odsyłają art. 56 i 354 § 1 k.c.
 
W niektórych sytuacjach nabywca wierzytelności może być zainteresowany w uzyskaniu uwierzytelnionego dokumentu przelewu (zob. np. art. 788 k.p.c.). Mimo iż w kodeksie cywilnym brak przepisu, znanego niektórym ustawodawstwom, który by zobowiązywał zbywcę wierzytelności do wystawienia nowemu wierzycielowi na jego żądanie i koszt uwierzytelnionego dokumentu przelewu, obowiązku cedenta tej treści nie da się wykluczyć również tle naszego prawa. Jeżeli cesjonariusz nie zapewnił sobie takiego dokumentu przez zachowanie stosownej formy dla umowy przelewu lub przez zastrzeżenie obowiązku cedenta do jego wystawienia, będzie on mógł wyjątkowo, w szczególnych sytuacjach, domagać się od cedenta wydania mu takiego dokumentu, opierając się na art. 354 § 1 k.c.
W umowie z nabywcą cedent może się zobowiązać do zawiadomienia dłużnika o przelewie. W braku takiego zastrzeżenia cedent będzie zobowiązany wobec nabywcy do zawiadomienia dłużnika o przelewie o tyle tylko, o ile nabywca zażąda tego w związku trudnościami w realizacji nabytej wierzytelności (art. 354 § 1 k.c.).

Według art. 516 zd. 1 k.c. zbywca wierzytelności ponosi względem nabywcy odpowiedzialność za to, że wierzytelność mu przysługuje. W przepisie tym chodzi o odpowiedzialność wynikającą ze stosunku, z którego wypływa zobowiązanie do dokonania przelewu; w zależności więc od rodzaju tego stosunku będzie to albo odpowiedzialność na podstawie przepisów o rękojmi za wady prawne przy sprzedaży (art. 556 i n. oraz 453, 980 i 1046 k.c.) albo odpowiedzialność na podstawie przepisów zobowiązujących darczyńcę do naprawienia szkody doznanej przez obdarowanego na skutek wady przedmiotu darowizny (art. 892 oraz art. 978 k.c.). Artykuł 516 zd. 1 k.c. nie ogranicza się tylko do proklamowania tej odpowiedzialności. Rozstrzyga także o tym, jakie wady prawne ona obejmuje; w szczególności w świetle tego przepisu zbywca odpowiada za istnienie wierzytelności (co do tej ostatniej kwestii zob. też art. 556 § 2 in fine).

Z kolei art. 516 zd. 2 k.c. dotyczy odpowiedzialności zbywcy wierzytelności względem nabywcy za wypłacalność dłużnika. Stosownie do tego przepisu za wypłacalność dłużnika w chwili przelewu zbywca ponosi odpowiedzialność o tyle tylko, o ile tę odpowiedzialność na siebie przyjął. Chodzi tu o odpowiedzialność na podstawie szczególnego rodzaju umowy gwarancyjnej. Obciążenie zbywcy odpowiedzialnością za wypłacalność dłużnika w chwili przelewu, czyli w czasie zawarcia umowy przelewu, jest dostosowane do przelewu wierzytelności istniejącej i wymagalnej. W przypadku przelewu takiej wierzytelności nabywca ma od razu możliwość jej zrealizowania. Obciążenie zbywcy odpowiedzialnością za wypłacalność dłużnika w późniejszej chwili byłoby niesłuszne, ponieważ odpowiedzialność ta dotyczyłaby okresu następującego po uzyskaniu przez nabywcę możliwości zrealizowania wierzytelności. Natomiast gdy chodzi o przelew wierzytelności jeszcze niewymagalnej, czy w ogóle nieistniejącej, rozwiązanie, według którego zbywca odpowiada za wypłacalność dłużnika w chwili zawarcia umowy przelewu, nie ma dla nabywcy istotnego znaczenia. Nie uzyskuje on bowiem z chwilą zawarcia umowy przelewu możliwości realizacji wierzytelności niewymagalnej lub nieistniejącej. Dlatego w odniesieniu do przelewu wierzytelności niewymagalnych lub nieistniejących należy przyjąć, że zbywca odpowiada za wypłacalność dłużnika w chwili, kiedy nabywca uzyskał prawną możliwość dochodzenia świadczenia od dłużnika. Dłużnik jest niewypłacalny, gdy jego majątek nie wystarcza do zaspokojenia wierzytelności. Wobec tego, że art. 516 zd. 2 k.c. nie wskazuje, co ma być dowodem niewypłacalności, trzeba przyjąć, podobnie jak się to czyni na tle innych przepisów kodeksu cywilnego, iż wystarcza jakikolwiek dowód wskazujący, że dłużnik nie jest w stanie zadośćuczynić swoim zobowiązaniom z powodu braku majątku. Takim dowodem może być w szczególności bezskuteczne przeprowadzenie egzekucji przez cesjonariusza lub innego wierzyciela dłużnika, ogłoszenie upadłości dłużnika, złożenie wykazu majątku przez dłużnika. 


Schoppenka

  • Gość
Odp: Pojęcia dotyczące przelewu.
« Odpowiedź #3 dnia: Wrzesień 23, 2012, 08:59:27 »
Ochrona dłużnika przelanej wierzytelności

Stanowisko kodeksu cywilnego, według którego przelew wierzytelności następuje w drodze umowy między dotychczasowym wierzycielem a nabywcą wierzytelności bez potrzeby uzyskania zgody dłużnika, a nawet zawiadomienia go o przelewie, odpowiada potrzebom nowoczesnego życia gospodarczego. Dopuszczenie wierzytelności do obrotu w sposób w miarę uproszczony nie może się jednak odbywać kosztem interesów dłużnika.

W myśl art. 512 k.c.: „Dopóki zbywca nie zawiadomił dłużnika o przelewie, spełnienie świadczenia do rąk poprzedniego wierzyciela ma skutek względem nabywcy, chyba że w chwili spełnienia świadczenia dłużnik wiedział o przelewie. Przepis ten stosuje się odpowiednio do innych czynności prawnych dokonanych między dłużnikiem a poprzednim wierzycielem”. Zawiadomienie pochodzące od zbywcy może być ustne lub pisemne. Należy je kwalifikować jako oświadczenie wiedzy. Wywiera ono skutek przewidziany w art. 512 k.c. z chwilą dojścia do dłużnika w sposób umożliwiający mu zapoznanie się z jego treścią (analogia z art. 61 § 1 zd. 1 k.c.). Z ochrony ustanowionej w art. 512 k.c. nie korzysta zatem dłużnik, który spełnił świadczenie do rąk zbywcy po doręczeniu mu zawiadomienia w sposób przewidziany w art. 61 § 1 zd. 1 k.c., choćby w tym czasie nie znał treści zawiadomienia. Źródłem wiedzy dłużnika o przelewie, zrównanej w skutkach z otrzymaniem przez niego zawiadomienia o przelewie od zbywcy, może być jakakolwiek informacja. Stosunkowo dużą doniosłość praktyczną ma tu zawiadomienie pochodzące od cesjonariusza połączone z przedłożeniem dokumentu przelewu lub innego dokumentu stwierdzającego przelew, podpisanego przez zbywcę. Jeżeli cesjonariusz nie udowodni, że dłużnik w chwili spełnienia świadczenia do rąk zbywcy był już zawiadomiony o przelewie przez zbywcę lub wiedział o przelewie skądinąd, dłużnik jest wolny, mimo uiszczenia świadczenia do rąk osoby nieuprawnionej; skutek ten następuje ipso iure. Innymi czynnościami, o których mowa w art. 512 zd. 2 k.c., są np. zwolnienie z długu i potrącenie.

Potrzeba ochrony dłużnika niekiedy powstaje także w razie spełnienia świadczenia do rąk cesjonariusza. Zgodnie z art. 515 k.c.: „Jeżeli dłużnik, który otrzymał o przelewie pisemne zawiadomienie pochodzące od zbywcy, spełnił świadczenie do rąk nabywcy wierzytelności, zbywca może powołać się wobec dłużnika na nieważność przelewu albo na zarzuty wynikające z jego podstawy prawnej tylko wtedy, gdy w chwili spełnienia świadczenia były one dłużnikowi wiadome. Przepis ten stosuje się odpowiednio do innych czynności prawnych dokonanych między dłużnikiem a nabywcą wierzytelności”. Przytoczone uregulowanie ma na względzie sytuacje, w których zbywca wobec niedojścia przelewu do skutku żąda spełnienia świadczenia od dłużnika jako jego aktualny wierzyciel. Uzasadnia ono oddalenie tego żądania, jeżeli dłużnik w okolicznościach wskazanych w tym przepisie spełnił już świadczenie do rąk nieuprawnionego nabywcy. Powodem oddalenia jest zwolnienie dłużnika z zobowiązania, mimo spełnienia przez niego świadczenia do rąk osoby nieuprawnionej; skutek ten następuje ipso iure. Artykuł 515 k.c. chroni dłużnika przede wszystkim w przypadku nieważności umowy przelewu; dotyczy to także nieważności spowodowanej nieistnieniem lub upadkiem podstawy prawnej przelewu (np. nieważności umowy przelewu w postaci określonej w art. 510 § 2 k.c. z powodu nieważności umowy zobowiązującej do przeniesienia wierzytelności albo odstąpienia od ostatnio wymienionej umowy lub uchylenia się od jej skutków prawnych). Na równi z przypadkiem nieważności umowy przelewu należy potraktować sytuację, w której brak uprawnienia nabywcy wynika stąd, że nabywca albo zbywca uchylił się od skutków prawnych umowy przelewu w postaci określonej w art. 510 § 1 k.c. bądź od niej odstąpił - względnie stąd, że nabywca lub zbywca uchylił się od skutków prawnych umowy przelewu w postaci określonej w art. 510 § 2 k.c. (tu odstąpienie jest nieaktualne, ponieważ może ono dotyczyć tylko umów zobowiązujących). To samo dotyczy sytuacji, w której brak uprawnienia po stronie odbiorcy świadczenia jest następstwem niedojścia w ogóle do zawarcia umowy przelewu na jego rzecz (zob. wyrok SN z 27 stycznia 2000 r., II CKN 702/98, „Prawo Bankowe” 2000, nr 5, s. 26). Wynikające z art. 515 k.c. przesłanki ochrony dłużnika: brak jego wiedzy o miarodajnych okolicznościach i otrzymanie zawiadomienie o przelewie od zbywcy (dotychczasowego wierzyciela) są ujęte podobnie jak odpowiednie przesłanki sformułowane w art. 512 k.c. z tą jednak różnicą, że art. 515 k.c. zakłada otrzymanie przez dłużnika od cedenta pisemnego zawiadomienia o przelewie.

Artykuł 515 k.c. ponadto dostarcza podstaw do określenia środka legitymującego nabywcę wierzytelności ze skutkiem wobec dłużnika. Z przepisu tego można mianowicie wywieść normę, według której dłużnik powinien spełnić świadczenie do rąk osoby wykazującej nabycie wierzytelności przez powołanie się na pisemne zawiadomienie dłużnika o przelewie pochodzące od zbywcy. W przeciwnym razie popadnie on w zwłokę. Jeżeli natomiast z żądaniem spełnienia świadczenia występuje osoba niewykazująca swego następstwa we wspomniany sposób, dłużnik może powstrzymać się ze spełnieniem świadczenia do czasu udowodnienia przez tę osobę dokonania przelewu wierzytelności na jej rzecz.

Dłużnik powinien być również chroniony w razie kilkakrotnego przelewu tej samej wierzytelności przez dotychczasowego wierzyciela na rzecz różnych osób (przelew wielokrotny). Nie trudno wówczas o błąd dłużnika i podjęcie przez niego działań wobec drugiego z kolei lub dalszego cesjonariusza, nieuprawnionego do świadczenia (nabywcą wierzytelności jest pierwszy cesjonariusz). Według rozpowszechnionego w piśmiennictwie poglądu należy w takim razie stosować w drodze analogii art. 512 k.c. Właściwszym jednak rozwiązaniem jest stosowanie wówczas w drodze analogii art. 515 k.c.

Dłużnik przelanej wierzytelności może się bronić przed żądaniem cesjonariusza za pomocą zarzutów przysługujących mu na zasadach ogólnych oraz za pomocą zarzutów przysługujących mu w myśl reguł szczególnych dotyczących przelewu. W myśl reguł ogólnych dłużnik może podnosić w szczególności zarzuty dotyczące umowy przelewu. Dłużnikowi wolno kwestionować jej istnienie i ważność, ponieważ cesjonariusz wywodzi z niej swe prawo w stosunku do dłużnika (zob. wyrok SN z 19 lutego 1998 r., III CKN 387/97, OSNC 1998 nr 10, poz. 162). Zarzuty, które dłużnik może podnosić przeciwko cesjonariuszowi w myśl reguł dotyczących przelewu dadzą się podzielić na zarzuty znajdujące oparcie w omówionych już przepisach chroniących dobrą wiarę dłużnika (art. 512 i 515 k.c.) i na zarzuty, które dłużnik miał przeciwko zbywcy (art. 513 § 1 k.c.); przy czym, gdy chodzi o te ostatnie, oddzielnie unormowana została możliwość potrącenia przez dłużnika z przelanej wierzytelności wierzytelności przysługującej mu względem cedenta (art. 513 § 2 k.c.).
Artykuł 513 § 1 k.c. stanowi, iż: „Dłużnikowi przysługują przeciwko nabywcy wierzytelności wszelkie zarzuty, które miał przeciwko zbywcy w chwili powzięcia wiadomości o przelewie”. Przez zarzut rozumie się tutaj zarówno skorzystanie z uprawnienia do niewykonywania zobowiązania w określonych okolicznościach (zarzut w ścisłym tego słowa znaczeniu) - przykładem może być powstrzymanie się ze spełnieniem świadczenia, dopóki wierzyciel nie zaoferuje świadczenia wzajemnego, jak i zanegowanie faktów, na których wierzyciel opiera swe prawo, lub oświadczenie, bez negowania wspomnianych faktów, iż prawo, na które wierzyciel powołuje się, nie istnieje. W sytuacjach, w których podniesienie przez dłużnika określonego zarzutu zakłada uprzednie zrealizowanie przez niego prawa kształtującego (np. uprawnienia do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu), oświadczenie dłużnika o wykonaniu tego prawa powinno być złożone cedentowi.

Stosownie do art. 513 § 2 k.c.: „Dłużnik może z przelanej wierzytelności potrącić wierzytelność, która mu przysługuje względem zbywcy, chociażby stała się wymagalna dopiero po otrzymaniu przez dłużnika zawiadomienia o przelewie. Nie dotyczy to jednak wypadku, gdy wierzytelność przysługująca względem zbywcy stała się wymagalna później niż wierzytelność będąca przedmiotem przelewu”. Zwraca uwagę, że przepis ten, inaczej niż art. 512 i 515 k.c., mówi ogólnie o zawiadomieniu dłużnika o przelewie (zawiadomienie to może zatem pochodzić tak od zbywcy, jak i nabywcy) oraz że nie wymienia on, obok zawiadomienia dłużnika o przelewie, powzięcia przez dłużnika wiadomości o przelewie (skądkolwiek) - chociaż brak ku temu racjonalnego uzasadnienia, co skłania do usunięcia tej usterki w drodze wykładni. W myśl art. 513 § 2 k.c. dłużnik może potrącić z przelanej wierzytelności wierzytelność wobec cedenta:

1) potrącalną w chwili przelewu, 

2) nabytą przed przelewem, wymagalną zaś dopiero później, ale przed otrzymaniem zawiadomienia o przelewie (lub powzięciem o nim wiadomości),

3) nabytą przed przelewem, wymagalną zaś dopiero po otrzymaniu zawiadomienia o przelewie (lub powzięciu o nim wiadomości), ale wcześniej niż wierzytelność przelana,

4) nabytą po przelewie, ale przed otrzymaniem zawiadomienia o przelewie (lub powzięciem o nim wiadomości), poza tym także przed otrzymaniem zawiadomienia o przelewie (lub powzięciem o nim wiadomości) wymagalną,

5) nabytą po przelewie, ale przed otrzymaniem zawiadomienia o przelewie (lub powzięciem o nim wiadomości), wymagalną zaś dopiero później, wcześniej jednak niż wierzytelność przelana.

We wszystkich tych sytuacjach dochodzi do przełamania wymogu wzajemności potrącanych wierzytelności (art. 498 § 1 k.c.). W trzech pierwszych sytuacjach dopuszczalność potrącenia stanowi konsekwencję pochodnego charakteru nabycia wierzytelności przez cesjonariusza (zob. Zakres uprawnień nabywanych przez cesjonariusza). Natomiast w sytuacji czwartej i piątej jest przejawem ochrony zaufania dłużnika do tego, że nabytą w stosunku do cedenta wierzytelność będzie on mógł potrącić z wierzytelności, którą miał wobec niego cedent. O tym, że spośród wierzytelności nabytych po przelewie - sytuacja czwarta i piąta - można potrącić tylko takie, które dłużnik nabył przed otrzymaniem zawiadomienia o przelewie i nim powziął o nim wiadomość, ustawa wyraźnie nie mówi. Jest to jednak oczywiste, ze względu na wspomniany dopiero co motyw dopuszczenia potrącenia tych wierzytelności. Należy podkreślić, że budzące wątpliwości co do swej celowości ograniczenie potrącenia, gdy wierzytelność przysługująca względem cedenta stała się wymagalna później niż wierzytelność będąca przedmiotem przelewu, odnosi się, według powszechnie przyjmowanego w piśmiennictwie zapatrywania, tylko do wypadków, w których wymagalność wierzytelności dłużnika nastąpiła po otrzymaniu przez niego zawiadomienia o przelewie (powzięciu o nim wiadomości) - sytuacja trzecia i piąta. Odmiennie jednak SN w wyroku z 6 lipca 1999 r., (II CKN 394/98, OSNC 2000, nr 2, poz. 30, i „Prawo Bankowe” 2000 r. nr 3 s. 13), w którym wykluczył on potrącenie z powołaniem się na to, że wymagalność wierzytelności przelanej nastąpiła wcześniej niż wymagalność wierzytelności dłużnika, choć obie wierzytelności były wymagalne już w chwili przelewu. 

Stosowanie przepisów o przelewie w drodze analogii

Nie ulega wątpliwości, że przepisy o przelewie wierzytelności można stosować per analogiam do przeniesienia innych praw niż wierzytelności, jeżeli tylko w danym przypadku spełnione są przesłanki stosowania ustawy na tej zasadzie.